mưåt mi tïn bù’n! - Àố cng lẩi lâ mưåt vđ d khấ àiïín
hònh vïì sûå chêët chûáa trong sấng ca ngưn ngûä trong thú.
Sûå trong sấng ca ngưn ngûä lâ kïët quẫ ca mưåt cåc
phêën àêëu. Trong vâ sấng dđnh liïìn nhau; tuy nhiïn,
cng cố thïí phên tđch ra àïí cho àûúåc rộ nghơa hún nûäa.
Theo tưi nghơ, sấng lâ sấng sa, dïỵ hiïíu, khấi niïåm àûúåc
rộ râng; thûúâng thûúâng khấi niïåm, nhêån thûác, suy nghơ
(tû duy) àûúåc rộ râng, thò lúâi diïỵn àẩt ra cng àûúåc minh
bẩch; tuy nhiïn, nhêët lâ trong thú, cố rêët nhiïìu trûúâng
húåp nghơ sấng rưìi, dïỵ hiïíu rưìi, nhûng lúâi diïỵn àẩt côn
thư, chûa àûúåc trong, chûa àûúåc gổn, chûa àûúåc chët, do
àố, tưi mën hiïíu chûä sấng lâ nùång vïì nối nưåi dung, nối
tû duy, vâ chûä trong lâ nùång vïì nối hònh thûác, nối diïỵn
àẩt (vâ cưë nhiïn lâ nưåi dung vâ hònh thûác gù’n liïìn); cho
nïn phẫi phêën àêëu cho àûúåc sấng nghơa, àưìng thúâi lẩi
phẫi phêën àêëu cho àûúåc trong lúâi, àùång cho cêu thú, cêu
vùn trong sấng.
Hùéng chó kïí trong lơnh vûåc thú, mën àẩt túái trònh àưå
trong sấng ca ngưn ngûä nhû Truån Kiïìu, Chinh ph
ngêm, thú Hưì Xn Hûúng lâ phẫi trẫi qua mưåt quấ
trònh lõch sûã phêën àêëu hâng mêëy thïë k. Nối chung, ca
dao lâ ngưn ngûä ca qìn chng, nïn bẫn thên nố gêìn
vúái sûå trong sấng, búãi qìn chng vêỵn thđch mưåt lưëi diïỵn
àẩt dïỵ lơnh hưåi, cho d phong ph àïën thïë nâo; mùåt
khấc, thïë têët phẫi cố rêët nhiïìu cêu ca dao dúã ln ln
sinh ra, nhûng ca dao lâ truìn khêíu, khưng sấng tấc
trïn bẫn thẫo, khưng chếp vâo giêëy mûåc, cho nïn dúã lâ
mai mưåt ln, khưng dïỵ nhúá dïỵ hiïíu, dïỵ thåc, lâ chùèng
ai nhúá, ai hiïíu, ai thåc, ai truìn, bõ àâo thẫi mâ chùèng
lûu bùçng chûáng dêëu tđch gò lẩi; búãi vêåy, mën tưìn tẩi
CƯNG VIÏÅC LÂM THÚ 9
àûúåc, thò ca dao phẫi gêìn vúái sûå trong sấng. Cố nhûäng
võ hổc giẫ trûúác àêy bẫo rùçng: tûâ thúâi k Hai Bâ Trûng
khúãi nghơa àấnh àíi Tư Àõnh, dûång cúâ àưåc lêåp, lâ àậ
truìn ài cêu ca dao:
Nhiïỵu àiïìu ph lêëy giấ gûúng,
Ngûúâi trong mưåt nûúác phẫi thûúng nhau cng
nïëu giẫ thuët àố lâ àng, thò cêu ca dao trong sấng àểp
àệ nây àậ cố tûâ trïn 2.000 nùm.
C Nguỵn Trậi cố hai cêu thú:
Lên cêån nhâ giâu no bûäa cưëm,
Bẩn bê kễ trưåm phẫi àau àôn
rộ râng lâ hai cêu êëy àậ rt ra tûâ hai cêu tc ngûä:
ÚÃ gêìn nhâ giâu àau rùng ùn cưëm,
ÚÃ gêìn kễ trưåm ưëm lûng chõu àôn,
vâ nhû thïë, chng ta cố bùçng chûáng rùçng àêy lâ hai cêu
tc ngûä àậ cố đt nhêët lâ tûâ àúâi Nguỵn Trậi, cấch àêy
hún nùm thïë k; qua vđ d nây, thò ngưn ngûä ca tc
ngûä àậ trong sấng tûâ rêët lêu àúâi.
Trúã lẩi vúái thú do nhûäng cêy bt sấng tấc. Nhûäng cêy
bt nhû Nguỵn Trậi sinh ra trûúác àêy 586 nùm, viïët
bùçng tiïëng mể àễ, phẫi cố tinh thêìn dên tưåc cao, phẫi
thu ht àûúåc tinh hoa ca tiïëng Viïåt, phẫi gêìn gi vúái
qìn chng, àïí cố àûúåc tđnh nhên dên trong thú; chao
ưi! Múã Húåp tuín thú vùn Viïåt Nam ra, phđa trïn Nguỵn
Trậi, khưng cố lêëy mưåt cêu nâo tiïëng nưm! Tûâ nùm 1380
trúã ài, múái cố Qëc êm thi têåp ca Nguỵn Trậi; q biïët
ngêìn nâo! Àưåt ngưåt nhû cấi cưåt lúán àêìu tiïn khù’c tiïëng
Viïåt sûâng sûäng dûång úã giûäa trúâi, mâ trong sấng àûúåc nhû
thïë nây, àưëi vúái chng ta thêåt lâ k diïåu!
10 TOÂN TÊÅP XN DIÏÅU
Nối vïì àêët nûúác, cẫnh vêåt
Tùçm ưm lc nhc thuìn àêìu bậi
Hâo chêët so le khốm
(1)
cëi lâng
Nûúác biïëc non xanh thuìn gưëi bậi
Àïm thanh nguåt bẩc khấch lïn lêìu.
Nối vïì chđ khđ, tiïët thấo ca ngûúâi trûúång phu cûúng
trûåc “mâi chùèng khuët, nhåm chùèng àen”, khố khùn
chưìng chêët chó câng lâm cho ngûúâi êëy lúán thïm:
Nûúác câng tn àïën, bïí câng cẫ
Àêët mưåt trng thïm, ni mưåt cao;
bổn tiïíu nhên lêm thúâi cố thïí thù’ng thïë:
Phûúång nhûäng tiïëc cao, diïìu hậy lûúån
Hoa thò hay hếo, cỗ thûúâng tûúi
nhûng d ngûúâi cûúng trûåc êëy khưng ai hiïíu cho
Nguåt xun hấ dïỵ thêëu lông trc
cấi àûác sấng ca ngûúâi êëy cng khưng thïí nâo tiïu diïåt
àûúåc, nhû dông nûúác chẫy d mën àêíy cho bống ni trưi
phùng, thò bống ni vêỵn cûá im mậi xëng lông sưng:
Nûúác chẫy êu khưn xiïët bống non
diïỵn àẩt tû tûúãng àûúåc nhû hai cêu nây, lúâi thú thêåt sêu
sù’c lúán lao, vâ trong sấng.
Tuy nhiïn, mën lổc ra àûúåc nhûäng thânh tûåu nhû
trïn àêy, Nguỵn Trậi cng àậ phẫi vêåt lưån vúái ngưn ngûä
trong 254 bâi ca Qëc êm thi têåp, phẫi chõu nhiïìu cêu
cưåc lưëc, gêåp ghïình, khố hiïíu, thiïëu trong sấng; tiïëng Viïåt
ca ta úã thúâi êëy, vâo trong thú côn vêët vẫ lù’m! Nhû bâi
CƯNG VIÏÅC LÂM THÚ 11
(1) Khốm (chûä cưí): xốm.
thú sưë 47, cố àûúåc hai cêu ba, bưën trong sấng, thò phẫi
hai cêu nùm, sấu lúâi chûa àûúåc ưín, vâ cấc cêu khấc thò
khố lơnh hưåi:
Cố thên thúâi cưåc
(1)
khấ lâm sao,
Lûãng vûãng cưng hû tíi tấc nâo.
Ngûúâi ẫo hốa khoe thên ẫo hốa,
Tha chiïm bao thưët sûå chiïm bao.
Rûâng thiïìn ù’t thêëy nïn àêìm êëm,
Àûúâng thïë nâo núi chùèng thêëp cao?
Ai rùçng mai hoa thanh hïët têëc
(2)
Lẩi chùng àûúåc chếp khc Ly tao.
Nhûäng cêu nhû “than lûãa hoâi chûng thûúng vêåt
nêëu” - “vêån trõ cng loân chùèng àïëm thò”, chûa rộ râng
thoẫi mấi, hậy côn nhiïìu. Sau khi Nguỵn Trậi mêët
(1442), phẫi àïën nûãa thïë k múái lẩi thêëy thú tiïëng Viïåt:
lêìn nây thú tiïëng Viïåt xët hiïån mưåt cấch núã rưå vúái hưåi
Tao Àân cố 28 hưåi viïn mâ Lï Thấnh Tưng lâ tao àân
ngun sy (1495). ÚÃ àêy ta khưng so sấnh cấc têm hưìn
thi sơ; mưåt têm hưìn thi sơ nhû Nguỵn Trậi khưng phẫi
ai cng cố àûúåc; Lï Thấnh Tưng cố têm hưìn thú, nhûng
khưng thïí bùçng ÛÁc Trai tiïn sinh; nhûng àûáng vïì ngưn
ngûä, mưåt têåp thú nhû Hưìng àûác qëc êm thi têåp cố àïën
328 bâi tiïëng Viïåt, lẩi lâ ca nhiïìu tấc giẫ, lâ cẫ mưåt
vûúân hoa àấnh dêëu mưåt bûúác rêët quan trổng trïn àûúâng
trûúãng thânh ca vùn hổc vâ ngưn ngûä ta. Nhòn chung,
tiïëng Viïåt úã thú nây àậ sấng sa vâ trong trễo, phêìn lúán
cấc bâi àïìu cố nhûäng cêu tưët, vâ nhiïìu bâi cố nhûäng cêu
hay.
12 TOÂN TÊÅP XN DIÏÅU
(1) Cưåc: biïët.
(2) Hïët têëc: hïët sûác, rêët mûåc.
Võnh ni Thêìn Ph:
Mëi pha bậi bẩc sưng sêu hoấy
Châm nhåm cêy xanh ni tuåt m
Lêëy vđ d mêëy bâi võnh Nù’ng ma hê, cố nhûäng cêu
thú hiïån thûåc rêët q, thêåt gêìn vúái chng ta nay, tûúãng
àêu nhû lâ thú Nguỵn Khuën; tưi u vâ qu biïët bao
nhûäng cêu thú bònh dên cố tûâ nùm trùm nùm c:
Gổi võt
(1)
tûâ nghe úã ngổn tre,
Múái hay tiïët àậ bấo sang hê.
Nûúác nưìng sûâng sûåc àêìu rư trưỵi,
Ngây nù’ng chang chang lûúäi chố lê
Nhûäng vêåt thûúâng lïì trïn àêët nûúác Viïåt Nam àûa vâo
thú rêët trong sấng cố dun:
Àêåu lấ vộ vâng con bûúám bûúám
ÊËp cêy gêìy gåc cấi ve ve
Cấi bâi thú rêët phưí biïën, tưi thåc lông tûâ ngây côn
nhỗ, bù’t vêìn e rêët Viïåt Nam, nưm na mâ thanh t, nay
xem lẩi thò hốa ra lẩi lâm tûâ àúâi Hưìng Àûác:
Cng thò àêët chúã cng trúâi che,
Nống nẫy lâm chi bêëy húäi hê?
Khù’c khoẫi àậ àau lông cấi qëc,
Bùn khón thïm tûác ngûåc con ve.
Ngûúâi nùçm trûúáng vốc bưì hưi mûúát,
Kễ hấi rau têìn nûúác bổt se
Trong phẩm vi thú thêët ngưn, tưi phẫi dûâng lẩi úã àêy,
khưng xëng àïën Nguỵn Bónh Khiïm úã thïë k 16, súå
lan man quấ.
CƯNG VIÏÅC LÂM THÚ 13
(1) Chim “gổi võt”, tiïëng gổi nghe nhû “vđt võt võt”.
Vïì thú lc bất, lâ thïí thú rêët dên tưåc vâ àẩi chng,
sûå trong sấng ca ngưn ngûä cng lâ mưåt quấ trònh phêën
àêëu qua lõch sûã. Tưi khưng nối àïën nhûäng thïë k ca dao
vâ thú kïí chuån àậ kïët tinh àïën Truån Kiïìu ca
Nguỵn Du. Tưi hậy xin lêëy tûâ quín Thiïn nam ngûä
lc, vò nố lâ bâi diïỵn ca lõch sûã cưí nhêët ca ta sấng tấc
vâo cëi thïë k 17 àúâi Lï, vâ nố cng lâ bẫn vùn vêìn dâi
nhêët ca ta (8.136 cêu). Tấc giẫ àậ tẫ Hai Bâ Trûng vúái
mưåt con mù’t nhòn khấ àùåc biïåt, vûâa àểp theo lưëi vùn thú
cưí àiïín (lậng uín, Hùçng Nga), nhûng thêåt ra nùång vïì
cấi àểp theo lưëi tranh dên gian, theo quan niïåm dên
gian; Nguỵn Àònh Chiïíu sau nây tẫ Lc Vên Tiïn “àêìu
àưåi kim khưi” cng lâ theo bt phấp êëy. Tư Àõnh ra àûáng
giûäa qn trung,
Thêëy hai tûúáng gấi àậ xưng àïën gêìn
Dung nhan diïån mẩo phûúng phi
Tốt vúâi lậng uín, khấc gò Hùçng Nga.
Miïång cûúâi hún húán núã hoa,
Da tûåa trûáng gâ, mấ tûåa phêën n
(1)
Chiïën bâo Thc gêëm vễ in,
Lûng àeo àai ngổc, chên xun hoa hâi,
Trïn àêìu bi tốc vến mai,
Hoa câi tẫ hûäu, thoa câi trûúác sau
(2)
Thiïn nam ngûä lc cố nhiïìu àoẩn thi võ nhû thïë; àưìng
thúâi, tấm nghòn cêu thú cng dâi dông quấ chó riïng trong
14 TOÂN TÊÅP XN DIÏÅU
(1) Da nhû trûáng gâ bốc, mấ tûåa phêën n chi.
(2) Theo tấc giẫ Thiïn nam ngûä lc thò Bâ Trûng ch trûúng àấnh
thù’ng giùåc rưìi múái àïí tang cho chưìng, àùång cho ba qn khỗi
mêët nhụå khđ, vâ cưë : “Vêåy nïn trang àiïím phûúng phi - Nố
quen sù’c dc nố thò nïí nang - Vêåy nïn binh nố trïỵ trâng”
phêìn nối vïì Hai Bâ Trûng, cng cêu trong chen giûäa
nhiïìu cêu àc, khưng rộ nghơa, hóåc lng cng, hóåc dng
tûâ khưng chđnh xấc, côn xa sûå trong sấng:
- Nhêín nha àïí nố túán lïn,
Thò cânh liïìn hếo ta toan cho bưìi
Quen thên tđnh khđ tûå kiïu
Nûúác nâo thêët nghiïåp lâm rïu ch nhâ!
- Qn Ngư mêët vđa chẩy ngay,
Àõnh bên mêët vđa mònh rêìy thấo ra
- Trûng vûúng khưn khếo quấ û!
Khiïën ngûúâi bên cùéng cù’m cúâ cûãa dinh
Khoẫng 150 nùm sau. Àẩi nam qëc sûã diïỵn ca ca
Lï Ngư Cất àûúåc soẩn ra vâ hoân thânh vâo khoẫng
1858 - 60, vïì sau lẩi àûúåc Phẩm Àònh Toấi àem nhån
sù’c vâ côn rt ngù’n hún nûäa vâ cho xët bẫn nùm 1870
úã Hâ Nưåi. Cng àoẩn nối vïì Hai Bâ Trûng êëy, khưng
phẫi mưåt khu cêy cưëi rûúâm râ vïì tûå nhiïn nûäa, mâ lâ
mưåt cẫnh vûúân cố trđ tụå sù’p xïëp ca con ngûúâi; mêët
phêìn ngêy thú, hưìn nhiïn, nhûng àûúåc phêìn gổn gâng,
trong sấng ca ngưn ngûä, vâ cng dộng dẩc, lẩi nïn thú:
Bâ Trûng qụ úã Chêu Phong
Giêån ngûúâi tham bẩo, th chưìng chùèng qụn.
Chõ em nùång mưåt lúâi nguìn,
Phêët cúâ nûúng tûã thay quìn tûúáng qn.
Ngân têy nưíi ấng phong trêìn,
ÊÌm êìm binh mậ xëng gêìn Long Biïn.
Hưìng qìn nhể bûúác chinh n,
Àíi ngay Tư Àõnh, dểp tan Biïn thânh.
Àư k àống cội Mï Linh.
Lơnh Nam riïng mưåt triïìu àònh nûúác ta
CƯNG VIÏÅC LÂM THÚ 15
Ba thu gấnh vấc sún hâ
Mưåt lâ bấo phc, hai lâ bấ vûúng
Vùn lõch sûã diïỵn ca nhû àoẩn trđch trïn àêy phẫi coi
lâ mưåt thânh tûåu àấng u mïën (Àoẩn tiïëp theo khưng
hay bùçng, mâ lẩi côn sai).
*
* *
Sûå trong sấng ca tiïëng Viïåt trong thú lâ kïët quẫ ca
mưåt quấ trònh phêën àêëu lõch sûã, trïn thúâi gian. Sûå trong
sấng êëy trong thú côn lâ kïët quẫ ca mưåt cåc lao àưång
nghïå thåt gù’t gao. Nguỵn Cưng Trûá nối: “Dúã dun
vúái rûúåu khưn tûâ chến - Trốt núå cng thú phẫi chët lúâi”;
dun vúái rûúåu thò ta khưng cêìn, côn núå cng thú thò lâm
thïë nâo mâ khưng lao àưång nghïå thåt, khưng lao àưång
ngưn ngûä àûúåc? Thú Phấp úã thïë k 17 nối: “- Lâm thïë
nâo mâ vâng rông pht bưỵng hốa chò àen?” Khưng cêín
thêån, chó nhoấng mưåt cấi, trúã bân tay, thò lúâi rêët trong
àậ hốa thânh lúâi rêët àc, thú rêët hay àậ biïën thânh thú
rêët dúã,- Àố lâ àiïìu tưi mën chûáng minh vúái ba bẫn
Chinh ph ngêm.
Bẫn Chinh ph ngêm mâ vêỵn àûúåc truìn tng àïën
hiïån nay, nhû ta àậ biïët, àậ thåc, lâ bẫn cho túái bêy giúâ
àûúåc coi lâ ca bâ Àoân Thõ Àiïím
(1)
(dõch thú chûä Hấn
ca Àùång Trêìn Cưn). Nïëu chó kïí vïì khđa cẩnh trong sấng
ca ngưn ngûä úã àêy, thò Chinh ph ngêm cng khưng
16 TOÂN TÊÅP XN DIÏÅU
(1) Theo sûu têìm nghiïn cûáu ca giấo sû Hoâng Xn Hận úã Pari,
thò bẫn truìn tng nây lúâi ca dõch giẫ Phan Huy Đch. X.D
(2-1982).
nhûúâng Truån Kiïìu. Theo tưi, ngưn ngûä ca nố cng
toân bđch nhû Kiïìu, tûâ cêu àêìu àïën cêu cëi, khưng gúån,
khưng gûúång, khưng àc, chùèng vư dun, thêåt lâ “nối
nùng phẫi lúâi”. Sûå trong sấng ca ngưn ngûä thú úã Chinh
ph ngêm thûúâng lâ biïët chổn cấch nối àún giẫn nhêët,
theo mưåt trêåt tûå xi thån dïỵ hiïíu:
Ấo châng àỗ tûåa rấng pha
Ngûåa châng sù’c trù’ng nhû lâ tuët in.
khi thò lâ vễ mïìm mẩi chuín tiïëp ca tiïëng, chûä, húåp
vúái nưåi dung ca cẫnh trđ:
Hònh khe thïë ni gêìn xa,
Àûát thưi lẩi nưëi, thêëp àâ lẩi cao.
thûúâng thò bïn cẩnh sûå trong sấng ca chûä nghơa, lẩi cố
sûå trong sấng ca êm thanh, nhẩc àiïåu; nhẩc thú rêët cố
dun, lẩi nhiïìu dû ba:
Khấc nâo ẫ Chûác, chõ Hùçng,
Bïën Ngên si st, cung trùng chưëc mông.
Nhûng khen nhûäng àûác tđnh ca mưåt ấng thú hay,
nhiïìu lc cng vêỵn cûá hậy côn trûâu tûúång! May sao, bïn
cẩnh bẫn Chinh ph ngêm àûúåc truìn tng, côn cố hai
bẫn (hậy chó kïí chûâng êëy) khưng àûúåc truìn tng, cố
thïí nối lâ àậ bõ àâo thẫi. So ba bẫn vúái nhau, múái thêëy
têìm quan trổng ca sûå hiïíu biïët ngưn ngûä, cên nhù’c chûä
nghơa, chổn lûåa cấch viïët, thưng thẩo êm àiïåu, lao àưång
nghïå thåt. Tûâ mưåt ngun vùn chûä Hấn mâ ra, mưåt bïn
lâ vâng mûúâi, hai bïn nûäa lâ chò, chò!
Ngôi àêìu cêìu nûúác trong nhû lổc
Àûúâng bïn cêìu cỗ mổc côn non
CƯNG VIÏÅC LÂM THÚ 17
Àûa châng lông rûúâi rûúåi bìn
Bưå khưn bùçng ngûåa, thy khưn bùçng thuìn.
Bưën cêu múã àêìu “Bíi tiïỵn àûa” nây, cố thïí nối lâ úã
trong mổi trđ nhúá. Ngôi àêìu cêìu rưìi lấy lẩi Àûúâng bïn cêìu,
bưë cc nùm dêëu “huìn” rêët ngổt ngâo; nûúác trong nhû lổc
rưìi lẩi cỗ mổc côn non, bâi trđ sấu êm “o” cng rêët ngổt; lúâi
thú trong sấng, nhẩc thú trong sấng, vâ tưi mën àổc
“lông rûúâi rûúåi bìn” theo mưåt bẫn Chinh ph ngêm tưi
àậ hổc tûâ nhỗ, khưng theo àng bùçng trù’c, nghe ïm ấi tûå
nhiïn vâ tònh cẫm hún lâ “lông rûúåi rûúåi bìn”. Mën
thêëy rùçng khưng phẫi tưi tấn vâ bõa, thò hậy xem bẫn thûá
hai mâ ưng Hoâng Xn Hận àậ phất hiïån:
Àêìu cêìu dụình nûúác trong veo,
Bïn dụình cỗ mổc xanh ïu àêìy àûúâng.
Àậ thêëy chûa? Nhûäng cấi àểp àệ ban nậy, cố côn gò
nûäa àêu!- Xanh ïu! “Ïu” phẫi chùng cng mưåt êm thanh
gổi chố? Cỗ mổc mâ àêìy àûúâng phẫi chùng lâ cỗ rễ rng
àấng nhưí vûát ài? Thêåt chùèng bò vúái cỗ mổc côn non. Tđ
nûäa úã dûúái sệ nối tiïëp lâ cỗ êëy thúm kia mâ! Cỗ thúm
tho bïn dûúái, mâ úã trïn lẩi mổc xanh ïu àêìy àûúâng,
hânh vùn nhû vêåy lâ chùèng cố tûá gò cẫ. Cng bẫn thûá
hai êëy viïët:
Nễo phên trònh àûa châng tûâ àêëy
Lông thiïëp xui ngay ngấy lo sêìu.
Thêåt àậ dưng dâi. Àoân Thõ Àiïím chó cêìn nối: “Àûa
châng lông rûúâi rûúåi bìn” (hóåc lâ dùåc dùåc bìn) lâ à!
Vâ Àoân Thõ Àiïím nối tiïëp theo gổn trong tấm chûä: “Bưå
khưn bùçng ngûåa, thy khưn bùçng thuìn” thò bẫn thûá hai
lẩi phẫi dng àïën hai cêu, mâ lẩi côn lng cng chûä
Hấn, vâ bđ vêìn:
18 TOÂN TÊÅP XN DIÏÅU
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét