Văn học Hy Lạp – La Mã
GVHD: Th.S Đặng Thị Lan
Như vậy, "Tiểu thuyết lịch sử hiểu theo nghĩa chung nhất là tiểu thuyết
về đề tài lịch sử" [4]. Đó là một thuật ngữ dùng để phân biệt giữa các tác
phẩm lịch sử biên niên thông thường do nhà sử học hoặc người khác viết để
kể về các biến cố lịch sử, nhân vật lịch sử, với tác phẩm văn học nghệ thuật
sáng tác về đề tài và nhân vật lịch sử.
1.3. Hình tượng nhân vật
Hình tượng nhân vật trong văn học là nhân vật điển hình trong tác phẩm
văn học, mang đậm nét khái quát của tầng lớp, giai cấp của nhân vật ấy, đồng
thời là nhân vật có những nét riêng đặc biệt, xuất hiện trong bối cảnh điển
hình mà tác phẩm văn học ấy thể hiện.
Hình tượng nhân vật là nơi thể hiện tập trung lý tưởng đạo đức thẩm mỹ
của tác giả, là cái tác động đến người đọc trên ba mặt: nội dung nghệ thuật,
trình độ và hiệu lực của sáng tạo nghệ thuật ngôn từ.
1.4. Giới thiệu nhân vật
1.4.1. Hoàng đế Caesar
Gaius Julius Caesar sinh khoảng từ năm 102 hoặc 100, mất ngày
15/03/44 trước Công nguyên, ở Roma.
Vào thời Sulls, Caesar buộc phải rời Roma đi Tiểu á. Sau khi Sulla
chết, Caesar trở về Roma tham gia cuộc đấu tranh chính trị, phát biểu chống
lại những kẻ thuộc phái Sulla.
Để củng cố vị trí chính trị của mình và bảo đảm được bầu làm cố vấn,
Caesar gia nhập liên minh với các nhà hoạt động nổi tiếng, có nhiều ảnh
hưởng nhất thời bấy giờ như G.Pompey và M.Crass.
Sau cái chết của M.Crass, liên minh tan, rạn nứt trong quan hệ giữa
Caesar và Pompey dẫn đến sự căng thẳng. Đánh bại quân đội của Pompey và
các đồng minh chính trị, Caesar trở thành nhà lãnh đạo của nhà nước La Mã.
Chính quyền Caesar vẫn tổ chức theo những hình thức quản lí truyền
thống. Caesar vẫn dùng những biểu tượng của nền quân chủ : ngai vàng, trang
SVTH : Trương Thị Liên - Lớp 09 CVH1
5
Văn học Hy Lạp – La Mã
GVHD: Th.S Đặng Thị Lan
phục đặc biệt… gây nhiều phản đối mạnh mẽ. Một nhóm đứng đầu là G.
Cassius â, mưu chống lại Caesar. Năm 44 trước Công nguyên, vào lúc họp
thượng viện, Caesar bị giết chết.
1.4.2. Nữ hoàng Cleopatra
Cleopatra sinh năm 69, mất năm 30 trước Công nguyên, ở Alessandria.
Là thành viên cuối cùng của triều đại Ptolemy và cũng là nữ hoàng cuối cùng
của Ai Cập cổ đại. Cleopatra là một trong những người nổi tiếng nhất mọi
thời đại.
Cleopatra cùng cai trị Ai Cập với cha Ptolemy XII Auletes, em trai
cũng là chồng Ptolemy XIII. Năm 48, Cleopatra bị đuổi khỏi Xiry và một
năm sau, được sự giúp đỡ của Caesar, bà trở về Ai Cập, lên ngôi vua.
Ba năm kể từ khi Caesar chết, Cleopatra là đồng minh, cũng là người
tình của Marcus Antonius – người đã cưới bà vào năm 37, bất chấp mọi luật
lệ của La Mã. Năm 30, bà tự tử bằng cách cho rắn độc cắn.
SVTH : Trương Thị Liên - Lớp 09 CVH1
6
Văn học Hy Lạp – La Mã
GVHD: Th.S Đặng Thị Lan
Chương II
Hình tượng nhân vật Caesar
và mối tình của Caesar với nữ hoàng Cleopatra trong
tiểu thuyết “Hoàng đế Caesar” và tiểu thuyết “Nữ hoàng Ai Cập”
2.1. Hình tượng nhân vật Caesar
2.1.1. Caesar – nhà quân sự thiên tài, nhà chính trị lỗi lạc
Julius Caesar là một vĩ nhân trong lịch sử La Mã. Nhiều nhà sử học cho
rằng Caesar là nhân vật có ảnh hưởng còn lớn lao hơn nhiều so với các vua
chúa, các hoàng đế thời cổ xưa bởi cái tên Caesar đã tượng trưng cho quyền
lực và phong cách uy nghi. Julius Caesar được hậu thế ghi nhận là một danh
tướng, một nhà chính trị có tài, một chính khách nhìn xa trông rộng, một văn
nhân và đồng thời cũng là một nhà hùng biện.
Sự nghiệp quân sự rất thành công của Caesar khiến ông đuợc xếp vào
ngang hàng với Alexander Đại đế, Hanniba, Thành Cát Tư Hãn và Napoleon,
tên ông nổi bật trong danh sách mười đại tướng vĩ đại nhất của thế giới. Mặc
dù ông cũng đã từng thất bại lớn trong nhiều trận đánh, thế nhưng khả năng,
mưu lược tài tình của ông vẫn ngời sáng qua sự xây đắp thành lũy ở Alesia
trong cuộc chiến xứ Gaul, chiến thắng đội quân đông đảo hơn rất nhiều của
Pompey ở Pharsalus, và sự tận diệt đội quân của vua Pharnaces ở Trận Zela.
Thời thanh niên, Caesar đã bộc lộ nhân cách của một nhà lãnh đạo khi
đối mặt với bọn cướp biển vùng Cilicia. Ngay trong tình trạng bị giam cầm
Caesar vẫn tìm cách giữ mình khỏe mạnh. Khi bọn hải tặc nói với Caesar rằng
chúng sẽ đòi tiền chuộc ông là 20 talent vàng, Caesar cười to và bảo ông đáng
giá ít nhất 50 talent (12000 miếng vàng). Sự kiện này được đem làm một dẫn
chứng cho sự tự tin của Caesar ngay cả khi sống trong nguy hiểm, làm giảm
đi khả năng bị giết hại của ông. Không những thế, Caesar còn tham gia và
làm việc như một thủy thủ hải tặc, và nhanh chóng tỏ ra mình không mấy lo
lắng; chửi rủa khi bọn hải tặc tỏ ý không hài lòng và muốn từ chối ông. Sau
SVTH : Trương Thị Liên - Lớp 09 CVH1
7
Văn học Hy Lạp – La Mã
GVHD: Th.S Đặng Thị Lan
khi được chuộc, Caesar tập hợp một hạm đội, tiến công và bắt giữ bọn hải tặc
như lời ông đã nói với bọn chúng.
Khi đã là một nhà cầm quân, Caesar chiến thắng dưới bất kỳ địa hình,
thời tiết nào. Điều này phần lớn là nhờ vào sự trung thành, tính kỷ luật cao
trong quân ngũ và khả năng điều khiển, tài cầm quân tuyệt vời của ông.
Caesar sử dụng một đội hình quân đội xuất sắc. Kỵ binh và bộ binh của
ông là tốt nhất của La Mã thời đó, cũng với các thiết bị chiến tranh của La Mã
như máy bắn đá, máy bắn tên … Điều này góp phần làm cho lực lượng của
ông trở nên cực kỳ thiện chiến, kỷ luật và di chuyển rất nhanh. Trong bản hồi
kí của mình, Caesar kể rằng một số làng của người Gaul được xây dựng trên
dốc thẳng đứng và rất vững chắc, rất khó tấn công và nếu có tấn công thì thiệt
hại sẽ rất lớn.Thế nhưng các máy móc và kĩ sư của ông lại có thể đào qua các
lớp đá cứng và tìm ra nguồn cung cấp nước cho các làng đó, rồi ông ngắt nó
đi. Ngôi làng thiếu nước cung cấp, đầu hàng hầu như ngay lập tức.
Một đội quân giỏi nếu không có tướng tài thì cũng không đem về thắng
lợi vinh quang. Quân đội xuất sắc là nhờ vào tài người cầm quân giỏi. Caesar
được các binh sĩ dưới quyền nể trọng và tôn thờ chứ không phải sợ hãi. Bởi
ông không phải là vị tướng đi sau hàng quân mà luôn sát cánh, dạy bảo họ,
“đồng cam cộng khổ” cùng binh sĩ. Ông sẵn sàng phóng ngựa đi đầu, ăn cùng
thứ thực phẩm giống binh lính, uống cùng thứ rượu chua và từ chối ngủ lều
khi binh lính còn nằm trong giá lạnh. Nguyên tắc của ông là “Trong đội quân
La Mã thần thánh, không cho phép sĩ quan đánh đập và sỉ nhục người lính” [1,
tr. 200].
Thắng lợi về quân sự giúp ông tiến một bước dài trên con đường chính
trị. Từ một nhà quý tộc của chế độ cộng hòa, Ceasar trở thành chúa tể duy
nhất của đế chế La Mã. Vào năm 63 TCN, Caecilius - người được Sulla chỉ
định làm Đại giáo chủ chết, Caesar quyết định ra tranh cử và đây chính là một
trong những bước đi quan trọng của ông trên con đường chính trị. Ông chạy
SVTH : Trương Thị Liên - Lớp 09 CVH1
8
Văn học Hy Lạp – La Mã
GVHD: Th.S Đặng Thị Lan
đua với hai đối thủ rất mạnh là Catulus và Isauricus. Mặc dù có nhiều lời tố
cáo gian lận từ mọi phía, Caesar vẫn chiến thắng.
Cuộc bầu chọn Đại giáo chủ là một bước đi quan trọng thứ hai trong sự
nghiệp của Caesar. Chức vụ vừa có cả quyền lực về chính trị lẫn tôn giáo đã
đặt một nền móng vững chắc cho Caesar trong xã hội và sự nghiệp sau này.
Sự lãnh đạo của Caesar là một thành công cả về chính trị lẫn quân sự đã giúp
cho ông mở rộng sự cai trị của La Mã. Như là một kết quả hiển nhiên, binh
lính của Caesar xem ông như là hoàng đế, và nhận được sự giúp đỡ trong
Viện Nguyên lão cho phép ông diễu hành chiến thắng vào La Mã. Bên cạnh
đó, sau khi trở về La Mã, Marcus Porcius Cato bác bỏ yêu cầu được làm quan
chấp chính của Caesar. Phải lựa chọn giữa cuộc diễu hành và chức chấp chính
tối cao, Caesar chọn chức quan.
Năm 60 TCN, Caesar được bầu chọn làm quan chấp chính tối cao của
Cộng hòa La Mã. Caesar cần có đồng minh, và ông đã tìm ra. Vị tướng giỏi
nhất lúc bấy giờ - Pompey vừa thất bại trong cuộc đấu tranh với Viện Nguyên
lão trong việc giành đất trồng trọt cho những cựu binh lính của ông ta và
Crassus – một cựu chấp chính, người giàu nhất La Mã lúc đó, đang gặp rắc
rối với khách hàng, và viên quan thu thuế đang muốn gia tăng nguồn thu.
Pompey và Crassus cần có quyền lực của Caesar, còn Caesar cần uy tín của
Pompey và tiền của Crassus. Và cả ba người bắt tay thành lập chế độ Tam
đầu chế đầu tiên. Để bảo đảm cho mối quan hệ, Caesar gả Julia - con gái duy
nhất cho Pompey. Sau khi Pompey bị giết chết, Caesar vươn đến đỉnh cao của
quyền lực. Ông trở thành nhà lãnh tụ toàn quyền của La Mã. Dân chúng tôn
sùng Caesar vì các chiến công và tài thao lược, đã đồng ý để Caesar nắm
quyền độc tài suốt đời.
Caesar đã dần thuyết phục được Viện nguyên lão, khiến họ bầu chọn
ông làm Chấp chính suốt đời, và cho phép ông giữ tất cả tước vị ông muốn,
kể cả tước vị giành riêng cho người bình dân. Từ đây Caesar nắm quyền lực
SVTH : Trương Thị Liên - Lớp 09 CVH1
9
Văn học Hy Lạp – La Mã
GVHD: Th.S Đặng Thị Lan
tuyệt đối cả về chính trị lẫn quân sự. Danh hiệu "Nhà độc tài" của Caesar
được công nhận và được ông sử dụng cho tới lúc chết. Quyền lực của ông còn
hơn cả hoàng đế. Nhiều đế vương các nước phương Tây sau này tự xưng
mình là Ceasar là vì thế.
Vào năm 42 TCN, hai năm sau khi Caesar bị mưu sát, viện nguyên lão
La Mã chính thức thánh hóa, xem ông là một trong những vị thần của La Mã.
Dưới đây là những thắng lợi trên đấu trường chính trị và quân sự của Caesar:
- Năm 16 tuổi: Đảm nhận chức tư tế đền thờ thần Jupiter.
- Năm 26 tuổi: Dẫn hơn 1000 binh lính theo quan chấp chính
Lucullus cùng chống Miteridats lập nhiều chiến công.
- Năm 38 tuổi: Được bầu làm tư tế tối cao ở Roma.
- Năm 40 tuổi: Liên kết với Pompey, Crassus tạo thành “Liên minh
tam hùng lần thứ nhất”.
- Năm 42 tuổi: Lên chức Tổng đốc tỉnh Gaullia.
- Năm 44 tuổi: Giành toàn thắng trong cuộc chiến ở Gaullia.
- Năm 45 tuổi: Mở cuộc tấn công người German, mở đầu cuộc chiến
tranh Gaullia lần hai.
- Năm 51 tuổi: Đánh bại quân đội của Pompey.
Có được những thành tựu to lớn trên là một quá trình phấn đấu không
biết mệt mỏi của một con người phi thường. Những thành quả mà ông đạt
được không phải kế thừa lại của bất kì một ai, cũng không phải dễ dàng có
được mà nó nhờ vào tài năng, lòng quả cảm, sự mưu trí của vị hoàng đế La
Mã cổ đại. Và càng về sau, Caesar càng tạo nên những dấu ấn to lớn in hằn
lên lịch sử La Mã cổ đại nói riêng và lịch sử thế giới nói chung. Đây là một
tướng quân bách chiến bách thắng, với câu nói nổi tiếng được gói trong 3
chữ: “Veni, vidi, vici!” - “Đã đến, đã thấy, đã chinh phục!”.
2.1.2. Caesar – đằng sau những hoạt động chính trị
2.1.2.1. Khí chất toát ra từ vẻ ngoài điềm tĩnh
SVTH : Trương Thị Liên - Lớp 09 CVH1
10
Văn học Hy Lạp – La Mã
GVHD: Th.S Đặng Thị Lan
Nói đến Caesar là nói đến tài năng quân sự và những thành công trên
đấu trường chính trị mà ông đạt được. Nhưng đằng sau danh tướng kiệt xuất
đó là hiện thân của một con người bình thường như bao con người khác.
“Thân hình cân đối, mảnh mai, hơi hói, vầng trán cao rộng lại rất trắng, rất có
phong độ. Caesar có đôi mắt nghiêm nghị, sắc lạnh nhưng vẫn ấm áp. Ánh mắt
tươi cười và thân thiện, có sức thu hút kì lạ, khiến đối phương cảm thấy sức
mạnh kiên cường của ý chí. Mặt Caesar trắng hồng tươi tắn, rất hấp dẫn. Hôm
nay, chàng mặc chiếc áo dài trắng tơ tằm bình thường, thật là một chàng trai
đẹp phong độ và lịch lãm” [1, tr.103- 104]. Tuy vậy nhưng Caesar có một vẻ
ngoài điềm tĩnh ít ai có được, và đó chính là điều cần thiết của một chính trị
gia. Và có thể nói đó chính là sự quyến vị tướng lão luyện này khi ngay cả
Cleopatra cũng thừa nhận rằng “không có gì có thể làm cho con người phi
thường này rối trí” [2, tr.29].
Trong quân sự, sự điềm tĩnh của Caesar chính là chìa khóa thành công
cho những cuộc chinh phục. Caesar rất biết dùng binh, biết an lòng quân sĩ.
Chính cái vẻ ngoài điềm tĩnh đó đã bộc lộ một khí chất tuyệt vời của một nhà
cầm quân, một nhà lãnh đạo. Không phải tự nhiên, cũng không phải dễ dàng
để Caesar có mặt trong “mười vị tướng tài ba nhất trong lịch sử”. Một con
người thành công là con người hội tụ đủ các yếu tố như : tài năng, đạo đức,
thời cơ… nhưng cái cơ bản quan trọng chính là cái khí chất, tài năng hội tụ
bên trong mỗi một con người.
2.1.2.2. Người đàn ông đa tình và cuộc sống xa hoa
Vào những thời gian đầu, Julius Caesar chưa tham gia vào chính trị mà
sinh sống như một người xa hoa, theo đuổi phụ nữ, với các món tiền vay
mượn.
Cuộc tình nổi tiếng đầu tiên của Caesar được sử sách ghi nhận có lẽ là
mối tình của ông với Servilia – một vị quan chấp chính tối cao của La Mã đến
SVTH : Trương Thị Liên - Lớp 09 CVH1
11
Văn học Hy Lạp – La Mã
GVHD: Th.S Đặng Thị Lan
với người đã trải qua hai cuộc hôn nhân với Brutus già và Silanus - bằng một
tình cảm mới mẻ và cuồng nhiệt.
Để lọt vào mắt xanh của Caesar, Servilia đã viết một bức thư tình rất
dài cho ông. Rồi chẳng phải bí mật gửi trao, Servilia đã sai người mang bức
thư của mình đến thẳng Viện Nguyên lão tìm Caesar khi đó đang làm việc tại
đây với vai trò một quan chấp chính. Nhận được bức thư tình của một người
phụ nữ lạ, Caesar không kìm được sự tò mò của mình cho đến khi hội nghị
của các vị quan chấp chính tại Viện Nguyên lão kết thúc đã cúi xuống mặt
bàn đọc trộm bức thư. Người phát hiện ra hành động thiếu nghiêm túc của
Caesar ngay trên bàn nghị sự chính là Bibulus, kẻ thù chính trị của ông và
cũng là cháu của Servilia. Bibulus đã tố cáo với Viện Nguyên lão rằng,
Caesar đang đọc một bức thư bàn tính âm mưu phản động. Caesar trước mặt
rất đông các nguyên lão đã khẳng định đó không phải là một bức thư bàn tính
âm mưu mà đơn giản chỉ là một bức thư tình ông vừa nhận được. Nhưng cả
Viện Nguyên lão không ai tin một vị quan chấp chính vừa được điều về từ
chiến trường xa xôi vẫn chưa thoát khỏi sự đê mê của ánh hào quang chiến
thắng. Cuối cùng, các thành viên của Viện Nguyên lão buộc Caesar phải trình
ra bức thư để chứng minh sự trong sạch của mình. Và cả La Mã đã phải chấn
động vì vụ scandal tình ái của giữa vị phu nhân đã hai đời chồng và vị tướng
trẻ tuổi tài ba và đầy triển vọng trên chính trường La Mã. Mối tình của họ kéo
dài và ngày càng sâu đậm cho đến khi Caesar bị ám sát bởi chính con trai
người tình của mình - Brutus.
Một con người tài giỏi, con người của các cuộc viễn chinh như Caesar
có không ít phụ nữ theo đuổi. Trên con đường chinh phạt lãnh thổ, Caesar
cũng không bỏ lỡ những cuộc chinh phục các mỹ nhân. Ban đầu là quyến rũ
Mucia – vợ Pompey, nhờ cô tác hợp Caesar với Pompeia – họ hàng xa của
Pompey để có quan hệ thân thiết với vị tướng tài ba này. Sau đó lại qua đêm
với Eurica – phu nhân của Minicius, rồi trải qua cuộc tình với nàng Shushana,
SVTH : Trương Thị Liên - Lớp 09 CVH1
12
Văn học Hy Lạp – La Mã
GVHD: Th.S Đặng Thị Lan
con gái thủ lĩnh người Bilovaci – người mà Caesar cho rằng “có nàng ở bên,
ngay cả thiên đường chàng cũng chẳng màng” [1, tr.293]. Không dừng lại đó,
Caesar còn cướp nàng Kellia, con gái của một thủ lĩnh tại vùng đất giao tranh
trên con đường chinh phạt, gây bao chuyện ầm ĩ. Rồi mối tình với nàng
Cleopatra – nữ hoàng của xứ sở kim tự tháp.
Là người đàn ông thành công trong sự nghiệp, Caesar có mức sống
ngang với một ông hoàng, tiêu tiền như nước và nổi tiếng là con người có
cuộc sống xa hoa. Vì yêu Cleopatra, Caesar sẵn sàng bỏ qua số tiền nợ rất lớn
của Ai Cập, lại cho xây dựng bức tượng Cleopatra thật lớn đặt trong trung
tâm thành phố của La Mã. Rồi những cuộc viễn chinh hao hụt không biết bao
nhiêu tiền của, những công trình xây dựng phúc lợi xã hội. Ít ra, trong những
công trình ấy là ông xây dựng cho dân chúng, nhưng những số tiền chi trả vào
đó cũng không phải là con số nhỏ.
“Đằng sau một người đàn ông thành công luôn thấp thoáng bóng dáng
phụ nữ”, Caesar là người hùng của thời đại, là một vị tướng tài ba nên cũng
không là ngoại lệ. Một nhà cầm quân giỏi trên con đường quân sự nhưng
đồng thời cũng là một con người đa tình trên con đường chinh phục mỹ nhân.
2.1.2.3. Người hùng của nhân dân La Mã
Cuộc đời của Caesar không chỉ làm rạng danh cho bản thân ông mà còn
là niềm tự hào khôn cùng cho nhân dân La Mã. Cho đến lúc chết, tấm lòng
của Caesar mới được người ta biết đến. Cả cuộc đời chinh chiến của ông là vì
đất nước La Mã, vì người dân La Mã.
Trong một đại hội, Mark Antony đã thử lòng Caesar bằng cách đề nghị
đổi nhà độc tài thành vua nhưng vì dân chúng La Mã không thích vua nên
Caesar đã từ chối ngai vàng. Rồi khi lập di chúc, biết được ý định của Caesar,
Antony hỏi: “Vì sao Ngài giành cho La Mã nhiều như vậy?” thì Caesar đã
khẳng khái trả lời: “ Sự nghiệp của ta toàn dựa vào nhân dân mới có. Họ còn
quan trong hơn ta” [1, tr. 591]. Và đúng như lời ông nói, điều mà nhân dân
SVTH : Trương Thị Liên - Lớp 09 CVH1
13
Văn học Hy Lạp – La Mã
GVHD: Th.S Đặng Thị Lan
La Mã đã lo ngại đã không xảy ra, Caesar không hề giành bất kì tài sản nào
cho Cleopatra và người con trai duy nhất của ông mà lại để cho đứa cháu và
Brutus – kẻ đã kết liễu đời ông. Không những thế Caesar còn giành riêng một
số tài sản cho xã hội và chia tiền cho nhân dân.
Lúc sinh thời, Julius Caesar xử dụng quyền lực một cách khôn khéo và
đã thi hành được nhiều cải tổ quan trọng vì ông nhận thấy cần một chính
quyền trung ương mạnh để tránh cho xứ sở La Mã không bị suy đồi. Nhà độc
tài này đã tìm cách kiểm soát các công việc thiếu minh bạch của các chính
quyền trung ương và địa phương, trù liệu việc soạn thành sách các luật lệ La
Mã, không cho phép các người cho vay tiền ăn lời cao, làm nhẹ thuế vụ đánh
lên mọi công dân, đặt ra loại hội đồng địa phương gọi tên là “municipal” tại
các tỉnh, hạ lệnh giải tán các băng đảng chính trị đã cản trở nền cộng hòa, lập
ra cơ quan đo đạc toàn lãnh thổ La Mã, đề nghị làm thoát nước vùng đầm lầy
Pontine, canh tân hải cảng Ostia và làm kế hoạch đào một con sông đào
ngang qua eo đất Corinth. Caesar còn trù tính lập ra các thư viện công lập, đã
cải tổ lịch, khiến cho việc tính niên biểu và thời gian không bị nhầm lẫn và cải
cách quan trọng này còn được duy trì cho tới ngày nay. Các tháng của người
La Mã đã được đặt tên lại, với tháng thứ bảy được gọi là July để ghi nhớ công
trạng của Julius Caesar.
Julius Caesar đã tìm cách hòa giải với các đối thủ, bổ nhiệm họ vào các
chức vụ công, tha thứ các kẻ theo Pompey trước kia, chấp nhận các người dân
sống trong các tỉnh có quyền công dân La Mã, giúp các người nghèo thực
phẩm trợ cấp và khiến họ di cư sang sinh sống trong các xứ thuộc địa như
Carthage và Corinth.
Vài nhà sử học coi Julius Caesar là thiên tài bậc nhất của xứ sở La Mã.
Các cải cách của Julius Caesar đã là nền móng của một trật tự xã hội mới,
khiến cho đế quốc La Mã ổn định và tồn tại hơn 200 năm. Ảnh hưởng của nền
văn minh La Mã đã lan rộng sang xứ Gaul ở phương bắc, tràn lan khắp miền
SVTH : Trương Thị Liên - Lớp 09 CVH1
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét